# KORISNIČKO UPUTSTVO

## Građanska forenzička analiza institucionalnog PR saopštenja

## 1. Čemu služi ovaj AI prompt?

Ovaj prompt pomaže građanima, novinarima, istraživačima, organizacijama civilnog društva i drugim korisnicima da sistematično analiziraju saopštenja institucija i javnih funkcionera.

Može se koristiti za provjeru da li institucionalna komunikacija:

* pruža provjerljive informacije;
* predstavlja plan ili aktivnost kao završen rezultat;
* izostavlja važne podatke;
* prenaglašava uspjeh;
* umanjuje štetu ili odgovornost;
* prebacuje odgovornost na građane, druge organe ili treća lica;
* koristi administrativni jezik umjesto odgovora na konkretno pitanje;
* predstavlja preliminarni nalaz kao konačnu činjenicu;
* služi prvenstveno promociji institucije ili funkcionera;
* pokazuje indikatore kriznog PR-a, institucionalnog umanjivanja ili zataškavanja.

Prompt ne utvrđuje krivicu niti zamjenjuje sud, tužilaštvo, inspekciju, reviziju, medicinsko vještačenje ili drugi stručni postupak.

Njegova svrha je da izdvoji provjerljive tvrdnje, nedostatke, kontradikcije i pitanja koja treba dalje istražiti.

---

# 2. Ko može koristiti prompt?

Prompt je namijenjen:

* građanima;
* novinarima;
* aktivistima;
* organizacijama civilnog društva;
* istraživačima;
* studentima;
* članovima savjeta mjesnih zajednica;
* skupštinskim odbornicima i poslanicima;
* sindikatima;
* neformalnim grupama;
* zaposlenima u javnim institucijama;
* svima koji žele provjeriti kvalitet službene komunikacije.

Za osnovnu upotrebu nije potrebno pravno, novinarsko ili tehničko znanje.

---

# 3. Koji sadržaj se može analizirati?

Prompt se može primijeniti na:

* saopštenje za javnost;
* objavu na web stranici institucije;
* konferenciju za medije;
* intervju javnog funkcionera;
* video-poruku;
* objavu na društvenim mrežama;
* odgovor na medijske upite;
* izvještaj o radu;
* najavu projekta ili investicije;
* reakciju na incident;
* reakciju na kritiku građana;
* saopštenje policije, tužilaštva ili inspekcije;
* saopštenje javnog preduzeća;
* podatke o zagađenju, zdravlju ili bezbjednosti;
* objavu o javnoj nabavci;
* predstavljanje budžetskog izdvajanja;
* saopštenje o istrazi, komisiji ili unutrašnjoj kontroli.

Najbolje rezultate daje kada se uz osnovno saopštenje dostave i povezani dokumenti ili izvori.

---

# 4. Šta je potrebno pripremiti?

Za osnovnu analizu dovoljno je dostaviti:

1. tekst saopštenja ili link;
2. naziv institucije;
3. datum objavljivanja;
4. kratko objašnjenje događaja na koji se odnosi.

Za kvalitetniju analizu mogu se dodati:

* ranija saopštenja;
* kasnije korekcije;
* odluke;
* ugovori;
* zapisnici;
* budžetski podaci;
* izvještaji revizije;
* inspekcijski nalazi;
* sudske ili tužilačke odluke;
* stručna mišljenja;
* rezultati mjerenja;
* fotografije i video-snimci;
* odgovori na zahtjeve za pristup informacijama;
* relevantni medijski tekstovi;
* pitanja koja je javnost prethodno postavila instituciji.

Ne morate imati sve dokumente. Prompt će označiti šta nedostaje i koje dodatne informacije treba zatražiti.

---

# 5. Kako koristiti prompt?

## Korak 1 — kopirajte prompt

Kopirajte cijeli tekst prompta u AI alat koji koristite.

Nemojte brisati osnovna pravila, ograničenja, sistem bodovanja i objašnjenja nivoa institucionalnog prikrivanja.

## Korak 2 — unesite sadržaj za analizu

Na mjesto označeno kao:

**[ZALIJEPITI SAOPŠTENJE, LINK, TRANSKRIPT, VIDEO, INTERVJU, KONFERENCIJU ZA MEDIJE ILI DOKUMENT]**

unesite tekst, link ili transkript sadržaja.

Primjer:

> Analiziraj sljedeće saopštenje Grada od 12. januara 2026. godine:
> [tekst ili link]

## Korak 3 — dodajte kontekst

U nekoliko rečenica objasnite:

* šta se dogodilo;
* zašto je saopštenje objavljeno;
* da li je postojala prethodna kritika;
* da li imate dodatne dokumente;
* šta posebno želite provjeriti.

Primjer:

> Saopštenje je objavljeno nakon višednevnih žalbi građana. Posebno provjeri da li su najavljene mjere već bile sprovedene i da li su objavljeni podaci o njihovom učinku.

## Korak 4 — izaberite režim analize

Možete tražiti:

* brzu analizu;
* proširenu analizu.

Ako ne izaberete režim, AI treba sam da ga odredi prema ozbiljnosti predmeta.

## Korak 5 — pročitajte ograničenja

Posebno obratite pažnju na odjeljke:

* šta je pouzdano utvrđeno;
* šta analiza snažno sugeriše;
* šta nije moguće dokazati;
* koji dokumenti nedostaju;
* koja pitanja treba poslati instituciji.

---

# 6. Brza ili proširena analiza?

## Brza analiza

Brza analiza je pogodna za:

* najave projekata;
* otvaranje objekata;
* promociju investicija;
* digitalizaciju usluga;
* potpisivanje sporazuma;
* redovne komunalne aktivnosti;
* predstavljanje budžetskih izdvajanja;
* objave bez ozbiljnog spora o činjenicama.

Brza analiza daje sažet rezultat i fokusira se na:

* glavne tvrdnje;
* aktivnost nasuprot rezultatu;
* transparentnost;
* promotivni jezik;
* izostavljene podatke;
* tri pitanja za instituciju.

Primjer zahtjeva:

> Primijeni brzu građansku forenzičku analizu na ovo saopštenje. Posebno provjeri da li se planirana investicija predstavlja kao završena.

## Proširena analiza

Proširena analiza je potrebna kada se sadržaj odnosi na:

* smrt ili povredu;
* policijsko postupanje;
* zdravlje;
* zagađenje;
* bezbjednost;
* moguću korupciju;
* veliku javnu nabavku;
* ozbiljnu budžetsku štetu;
* diskriminaciju;
* kršenje prava;
* moguću nezakonitost;
* promjenu službene verzije;
* spor o dokazima;
* moguću naknadnu legalizaciju;
* reputacijsku štetu prema građaninu ili drugom licu.

Proširena analiza uključuje:

* hronologiju;
* težinu izvora;
* odnos prema dokazima;
* korekcije ranijih tvrdnji;
* moguću štetu komunikacije;
* indikatore institucionalnog zataškavanja;
* nivo institucionalnog prikrivanja.

Primjer zahtjeva:

> Primijeni proširenu građansku forenzičku analizu. Razdvoji potvrđene činjenice, preliminarne tvrdnje i ono što nije moguće dokazati.

---

# 7. Kako dodati više izvora?

Izvore je najbolje označiti i navesti odvojeno.

Primjer:

> Osnovno saopštenje:
> [link ili tekst]
>
> Ranije saopštenje:
> [link ili tekst]
>
> Kasnija korekcija:
> [link ili tekst]
>
> Revizorski ili inspekcijski nalaz:
> [link ili dokument]
>
> Medijski izvještaj:
> [link]

Možete dodati i uputstvo:

> Za svaki izvor odredi njegov institucionalni status i objasni šta neposredno dokazuje, a šta ne dokazuje.

To je važno jer različiti izvori nemaju istu dokaznu vrijednost.

Na primjer:

* medijski tekst potvrđuje da je određena izjava objavljena;
* revizorski nalaz potvrđuje nalaze u okviru nadležnosti revizije;
* naredba o istrazi potvrđuje da se provodi istraga, ali ne potvrđuje krivicu;
* optužnica nije presuda;
* pravosnažna presuda ima veću dokaznu težinu od preliminarne procjene ili medijskog navoda.

---

# 8. Kako čitati rezultat?

## Neutralna verzija saopštenja

Ovaj dio uklanja promotivni i odbrambeni jezik.

Pomaže da se vidi šta je institucija stvarno saopštila kada se uklone:

* samohvala;
* političke poruke;
* dramatizacija;
* eufemizmi;
* reputacijska odbrana.

## Aktivnost nasuprot rezultatu

Ovdje se provjerava da li je institucija kao uspjeh predstavila:

* sastanak;
* plan;
* nacrt;
* radnu grupu;
* potpisan sporazum;
* najavljenu kontrolu;
* monitoring;
* pokrenutu istragu;
* izdvojena sredstva.

Takve aktivnosti mogu biti korisne, ali nisu isto što i završeni rezultat.

## Preliminarno predstavljeno kao konačno

Ovaj dio provjerava da li je:

* hipoteza predstavljena kao činjenica;
* nacrt predstavljen kao usvojena mjera;
* plan predstavljen kao sprovedena politika;
* istraga predstavljena kao utvrđena odgovornost;
* interni nalaz predstavljen kao nezavisna potvrda.

## Četiri vrste transparentnosti

Prompt razlikuje:

### Dokumentarnu transparentnost

Da li su dostupni izvorni dokumenti?

### Podatkovnu transparentnost

Da li su dostupni podaci, period, metodologija i apsolutne vrijednosti?

### Uzročnu transparentnost

Da li je objašnjeno kako je institucija došla do zaključka?

### Transparentnost odgovornosti

Da li je jasno ko je odlučio, postupao, propustio i ko treba da ispravi problem?

Institucija može objaviti veliki broj informacija, a ipak imati nizak nivo stvarne transparentnosti.

## Reputacijsko preusmjeravanje

Ovaj dio provjerava da li institucija štiti sebe tako što negativnu sliku prenosi na:

* građanina;
* žrtvu;
* kritičara;
* zaposlenog;
* korisnika usluge;
* drugu slabiju stranu.

## Odnos prema dokazima

Prompt razlikuje:

1. redovnu institucionalnu kontrolu;
2. ograničenu nezavisnu provjeru;
3. neobrazloženo uskraćivanje;
4. dokazano prikrivanje, izmjenu ili uništavanje.

Sama činjenica da policija, inspekcija ili druga institucija čuva dokaze nije dokaz zataškavanja.

## Potencijalna šteta komunikacije

Procjenjuje se moguća:

* zdravstvena;
* bezbjednosna;
* pravna;
* reputacijska;
* finansijska;
* demokratska;
* informaciona šteta.

Ova procjena ne znači da je šteta pravno ili stručno dokazana.

---

# 9. Kako razumjeti nivo institucionalnog prikrivanja?

Prompt koristi skalu od 0 do 6.

## Nivo 0 — nema značajnih indikatora

Saopštenje može biti nepotpuno, ali nema značajan obrazac umanjivanja ili skrivanja odgovornosti.

## Nivo 1 — promotivna komunikacija

Dominiraju samohvala, promocija i prenaglašavanje.

## Nivo 2 — selektivno informisanje

Institucija objavljuje povoljne činjenice, ali izostavlja važan kontekst.

## Nivo 3 — institucionalno umanjivanje

Problem se priznaje, ali se njegova ozbiljnost ili odgovornost umanjuju kroz planove, procedure, tehnički jezik ili prebacivanje odgovornosti.

## Nivo 4 — odbrambeni krizni PR

Komunikacija prvenstveno štiti reputaciju institucije tokom ozbiljnog događaja.

## Nivo 5 — ozbiljni indikatori institucionalnog zataškavanja

Postoje ozbiljni ili teški indikatori, ali nije dokazana svjesna i koordinisana namjera.

## Nivo 6 — dokumentovano zataškavanje

Koristi se samo kada postoje neposredni i pouzdani dokazi o prikrivanju, izmjeni ili uništavanju dokaza, svjesno lažnoj tvrdnji ili koordinisanoj institucionalnoj radnji.

Skala ne predstavlja krivičnu, sudsku ili disciplinsku kvalifikaciju.

---

# 10. Kako razumjeti procente?

Procenti su pomoćna procjena izvedena iz kontrolne liste.

Oni služe za:

* dosljednije analiziranje;
* lakše poređenje više saopštenja;
* prepoznavanje dominantnih obrazaca;
* prikaz oblasti u kojima nedostaju informacije.

Procenti nisu:

* naučno validiran indeks;
* statističko mjerenje;
* procenat krivice;
* procenat namjere;
* vjerovatnoća korupcije;
* dokaz krivičnog djela;
* dokaz zataškavanja.

Rezultat od 80% za „jaz formalne transparentnosti“ znači da je većina primjenjivih kriterijuma tog pokazatelja prepoznata u analiziranom materijalu.

Ne znači da je institucija „80% netransparentna“ u naučnom ili pravnom smislu.

Oznaka **N/P** znači:

* nije primjenjivo;
* nema dovoljno podataka;
* procenat bi stvorio lažan privid preciznosti.

---

# 11. Kako provjeriti kvalitet AI analize?

AI rezultat ne treba prihvatiti automatski.

Provjerite:

1. Da li su citati tačno preneseni?
2. Da li linkovi vode na stvarne izvore?
3. Da li su datumi tačni?
4. Da li su jasno razdvojene činjenice i procjene?
5. Da li se naredba o istrazi pogrešno predstavlja kao dokaz krivice?
6. Da li se medijski navod predstavlja kao službeno utvrđena činjenica?
7. Da li je tvrdnja o uskraćivanju zasnovana na dokazu da dokument postoji?
8. Da li se isti citat koristi za više pokazatelja bez posebnog objašnjenja?
9. Da li je viši nivo prikrivanja dovoljno obrazložen?
10. Da li je jasno navedeno šta nije moguće dokazati?

Posebno provjerite sve:

* pravne tvrdnje;
* zdravstvene zaključke;
* finansijske iznose;
* imena i funkcije;
* citate;
* zaključke o odgovornosti;
* tvrdnje o prikrivanju dokaza.

---

# 12. Šta uraditi nakon analize?

Rezultat se može koristiti za:

* pripremu pitanja za instituciju;
* zahtjev za pristup informacijama;
* dopunu novinarskog istraživanja;
* pripremu građanske inicijative;
* obraćanje inspekciji ili regulatoru;
* pripremu skupštinskog pitanja;
* poređenje više institucionalnih saopštenja;
* edukativni tekst;
* analizu javne politike;
* provjeru naknadne korekcije institucije.

Najkorisniji dio rezultata često nisu procenti, nego:

* dokumenti koje treba zatražiti;
* otvorena pitanja;
* hronologija;
* kontradikcije;
* razlikovanje aktivnosti i rezultata;
* tri precizna pitanja za instituciju.

---

# 13. Primjeri kratkih uputstava za AI

## Osnovna analiza

> Koristeći prompt „Građanska forenzička analiza institucionalnog PR saopštenja“, analiziraj sljedeći tekst. Razdvoji provjerljive činjenice, promotivne tvrdnje i informacije koje nedostaju.

## Brza analiza projekta

> Primijeni brzu analizu. Posebno provjeri da li se najavljeni projekat, potpisan ugovor ili izdvojena sredstva predstavljaju kao završeni rezultat.

## Proširena analiza incidenta

> Primijeni proširenu analizu. Posebno provjeri akutnost događaja, odnos institucije prema dokazima, promjene službene verzije i moguću štetu komunikacije.

## Analiza više saopštenja

> Uporedi ova tri saopštenja iste institucije. Prikaži hronologiju, promjene verzije, kontradikcije i kvalitet eventualne javne korekcije.

## Analiza javne nabavke

> Posebno provjeri ukupni trošak, izvor finansiranja, planirani i realizovani iznos, rokove, anekse ugovora, izvođača i da li se početak postupka predstavlja kao ostvarena korist.

## Analiza statističkih tvrdnji

> Provjeri procente, apsolutne vrijednosti, početni period, metodologiju i da li prosjek prikriva nepovoljne ili ekstremne vrijednosti.

## Analiza korekcije

> Uporedi prvobitno saopštenje i naknadnu ispravku. Procijeni da li je korekcija potpuna, jednako vidljiva i dovoljna za ispravljanje reputacijske ili informacione štete.

---

# 14. Najčešće greške korisnika

## Premalo konteksta

Samo jedan izdvojeni citat može dovesti do pogrešne analize.

Kada je moguće, dostavite cijelo saopštenje.

## Zaključak unaprijed

Nemojte tražiti od AI-ja da „dokaže da institucija laže“.

Bolje je napisati:

> Provjeri da li dostupni dokazi podržavaju tvrdnje institucije i jasno navedi alternativna objašnjenja.

## Miješanje sumnje i dokaza

Postojanje sumnje, istrage ili javne kontroverze ne potvrđuje krivicu.

## Previše izvora bez oznaka

Označite koji je izvor:

* saopštenje;
* medijski tekst;
* stručni nalaz;
* odluka;
* tvrdnja građanina;
* sudski ili tužilački dokument.

## Oslanjanje samo na procente

Konačni zaključak, dokazna osnova i ograničenja važniji su od procentualnih rezultata.

## Objavljivanje bez provjere

Prije javne objave ručno provjerite citate, datume, imena, dokumente i linkove.

---

# 15. Preporučeni format za unos

Korisnik može koristiti sljedeći obrazac:

**Institucija:**
[upišite naziv]

**Datum saopštenja:**
[upišite datum]

**Naslov:**
[upišite naslov]

**Tekst ili link:**
[unesite sadržaj]

**Povod:**
[ukratko objasnite događaj]

**Dodatni izvori:**
[navedite linkove ili dokumente]

**Poseban fokus:**
[npr. troškovi, zakonitost, zagađenje, promjena verzije, reputacijska šteta]

**Režim:**
[brza analiza / proširena analiza / neka AI izabere]

**Željeni izlaz:**
[puna analiza / sažetak / pitanja za instituciju / poređenje više saopštenja]

---

# 16. Završna napomena

Ovaj prompt nije alat za automatsko proglašavanje institucija krivim, netransparentnim ili korumpiranim.

Njegova vrijednost je u tome što zahtijeva da se svaka važna tvrdnja razdvoji na:

* ono što je rečeno;
* ono što je dokazano;
* ono što je samo preliminarno;
* ono što nedostaje;
* ono što treba dodatno provjeriti.

Najvažnije pravilo glasi:

> Institucionalno saopštenje nije završetak provjere. Ono je početni dokument koji građanin treba moći uporediti sa dokazima, rezultatima i naknadnim postupanjem institucije.